حسن پيرنيا ( مشير الدوله )
2246
تاريخ ايران باستان ( تاريخ مفصل ايران قديم ) ( فارسى )
زيرا ، همين كه يونانيها ديدهاند ، كه لشكر پارتى در فشار سكاها است ، به طرف دشمن رفتهاند و اين هم معلوم است ، كه هنگام كارزار رفتن دستهاى به طرف دشمن چه اثرى در حال روحى جنگيهاى ديگر مىكند . خلاصه آنكه اين يونانيها باعث شكست پارتىها و فناى فرهاد شدهاند . امّا سختيها يا ، چنان كه دو مورّخ مزبور گفتهاند ، شقاوتهاى هىمر جهتش معلوم نيست . شايد بتوان حدس زد ، كه بابلىها چون فرهاد را دور و گرفتار ديدهاند ، خواستهاند شورشى برپا كنند و او ، كه نايب السّلطنهء فرهاد بوده ، بشقاوتهائى متوسّل گرديده . چون روايت هر دو مورّخ در اينجا خيلى مجمل است ، بيقين نميتوان چيزى گفت . خصائل فرهاد دوّم اين شاه پس از 9 سال سلطنت درگذشت : مدّت سلطنت او از 136 تا 127 ق . م بود . راجع بصفات او بايد گفت ، كه از حيث لياقت و هنرمندى بپدرش نميرسيده ، ولى باوجود اين شخصى بوده است شجاع و جنگى ، در مواقع مشكل خود را نميباخته و با تدبير و عزم بر دشمن برترى مييافته . از بعض نوشتههاى ژوستن و ديودور چنين به نظر ميآيد ، كه طبيعتا فرهاد تند خو و سخت بوده ، ولى از همان نوشتهها هم برميآيد ، كه ميتوانسته خود را اداره كند و هنگام مناسب مهربانى نشان دهد . شكست اين شاه از سكاها نتيجه بىاحتياطيش بود ، كه اسراى ناراضى را بجنگ برد . باوجود اين ، شكست مزبور در مقابل فيروزى ، كه نسبت بدولت سلوكى يافت ، اهميّتى نداشت ، زيرا سكاها دير يا زود تنبيه ميشدند ، ولى برترى كامل بر دولت سلوكى استقلال ايران را براى هميشه در مقابل سلوكيها استوار داشت ، چه از اين ببعد ، حتّى فكر دست اندازى هم به خاك ايران ، از خاطرشان خطور نميكرد .